
ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՀՀ ԳԱԱ Վ. Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադիտարան
Աստղասփյուռներից մինչև ակտիվ գալակտիկաներ։
Մի փոքր պատմություն
Բյուրականի աստղադիտարանը հիմնադրվել է 1946 թվականին ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանի նախաձեռնությամբ, որը դարձավ նրա առաջին տնօրենը և որոշեց հիմնական գիտական ուղղությունը՝ Տիեզերքի անկայուն երևույթները։ Աստղադիտարանը գտնվում է Արագած լեռան հարավային լանջին՝ Բյուրական գյուղի մոտ, ծովի մակերևույթից մոտ 1405 մ բարձրության վրա։ Համալիրը կառուցվել է ճարտարապետ Սամվել Սաֆարյանի ղեկավարությամբ և պաշտոնապես բացվել է 1956 թվականին։ 1947 թվականին Համբարձումյանը հայտնաբերեց աստղասփյուռները, իսկ 1954–1955 թվականներին առաջ քաշեց գալակտիկաների միջուկների ակտիվության գաղափարը։ 1968 թվականին աստղադիտարանը խորհրդային աստղադիտարաններից առաջինը պարգևատրվեց Լենինի շքանշանով։
Աստղադիտարանի ամենահայտնի գործիքներից է 1960 թվականին տեղադրված Շմիդտի համակարգի 1 մ աստղադիտակը՝ իր տեսակի աշխարհի խոշորագույններից մեկը։ Դրանով Բենիամին Մարգարյանը և գործընկերները կատարեցին Առաջին բյուրականյան շրջահայությունը (1965–1980) և հայտնաբերեցին ուլտրամանուշակագույն ավելցուկով մոտ 1500 գալակտիկա, որոնք այսօր կոչվում են Մարգարյանի գալակտիկաներ։ Աշխատանքը շարունակվեց Երկրորդ բյուրականյան շրջահայությամբ, որը քվազարների որոնման ամենաարդյունավետ ուսումնասիրություններից է։ 2011 թվականին Մարգարյանի շրջահայությունը ընդգրկվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» գրանցամատյանում։ Ամենամեծ գործիքը 2,6 մ հայելիով ԶՏԱ-2.6 աստղադիտակն է, որն աշխատում է 1976 թվականից։
1998 թվականից աստղադիտարանը կրում է Վիկտոր Համբարձումյանի անունը։ 2005 թվականին ստեղծվեց Հայկական վիրտուալ աստղադիտարանը, իսկ 2006 թվականից այստեղ անցկացվում են Բյուրականյան միջազգային ամառային դպրոցները։ 2013 թվականին աստղադիտարանին շնորհվեց ՀՀ ազգային արժեքի կարգավիճակ, իսկ 2015 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը այստեղ հիմնեց հարավարևմտյան և կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանային կենտրոնը։ Այսօր հետազոտություններն իրականացվում են ինը գիտական բաժնում, որոնց աջակցում են դիտողական աստղագիտության, աստղաինֆորմատիկայի և կիրառական աստղագիտության ստորաբաժանումները։
Հետազոտական խմբեր
Այս կառույցի հետազոտական խմբերը դեռ ավելացված չեն։ Ամբողջ կառուցվածքը՝ բաժանմունքներով և կայաններով, ձախ կողմի ցանկում է։
Գիտնականներ
Այս կառույցի գիտնականները դեռ ավելացված չեն։ Այստեղ կհայտնվեն նրանց էջերը՝ ինչով են զբաղվում, ինչպես կապվել և նրանց բլոգները։
Միջազգային համագործակցություն
- Քոռնելի համալսարան, ԱՄՆ
- ՆԱՍԱ-ի Գոդարդի տիեզերական թռիչքների կենտրոն, ԱՄՆ
- Փարիզի աստղաֆիզիկայի ինստիտուտ, Ֆրանսիա
- Փարիզ-Մեդոնի աստղադիտարան, Ֆրանսիա
- Մարսելի աստղադիտարան, Ֆրանսիա
- Պոտսդամի Լայբնիցի աստղաֆիզիկայի ինստիտուտ, Գերմանիա
- Հայդելբերգի հաշվողական աստղագիտության ինստիտուտ (ARI), Գերմանիա
- Վիեննայի համալսարան, Ավստրիա
- Հռոմի Սապիենցա համալսարան, Իտալիա
- Պադուայի համալսարան և Ազիագոյի աստղադիտարան, Իտալիա
- Կանարյան կղզիների աստղաֆիզիկայի ինստիտուտ, Իսպանիա
- Դուբլինի առաջատար հետազոտությունների ինստիտուտ, Իռլանդիա
- ՌԳԱ հատուկ աստղաֆիզիկական աստղադիտարան, Ռուսաստան
- Մոսկվայի պետական համալսարանի Շտերնբերգի աստղագիտական ինստիտուտ, Ռուսաստան
- Աբասթումանի աստղաֆիզիկական աստղադիտարան, Վրաստան
- Իրանի ազգային աստղադիտարան, Իրան
Սա տեղեկատու էջ է՝ պաշտոնական աղբյուրների հիման վրա։ Կառույցի անունը չի ենթադրում գործընկերություն։