
ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆ
«ՔԵՆԴԼ» սինքրոտրոնային հետազոտությունների ինստիտուտ
Էլեկտրոնային արագացուցիչ և գերարագ լազերներ։
Մի փոքր պատմություն
«ՔԵՆԴԼ» ինստիտուտը հիմնադրվել է 2002 թվականին՝ Հայաստանում 3 ԳէՎ էներգիայով երրորդ սերնդի սինքրոտրոնային լույսի աղբյուր կառուցելու նպատակով։ Նախագիծը մշակվել է Վասիլի Ցականովի գլխավորությամբ, որը ղեկավարել է ինստիտուտը հիմնադրումից մինչև 2021 թվականը, իսկ ինստիտուտի հիմնադիրն ու առաջին նախագահը բարերար Ժիրայր Հովնանյանն էր։ Նախատեսվող սինքրոտրոնը կընդգրկի ուլտրամանուշակագույնից մինչև կոշտ ռենտգենյան ճառագայթման տիրույթը և միաժամանակ կսպասարկի ավելի քան 40 հետազոտական խմբի։ Պաշտոնական կայքում այն մինչ օրս ներկայացված է որպես նախագիծ։
Նախագծի առաջին փուլը «ԱՐԵԱԼ» գծային արագացուցիչն է, որը նախագծվել և կառուցվել է 2012–2015 թվականներին Գերմանիայի DESY կենտրոնի և Շվեյցարիայի Պաուլ Շերերի ինստիտուտի (PSI) փորձագիտական աջակցությամբ և նվիրաբերված սարքավորումներով։ Առաջին էլեկտրոնային փունջը գրանցվել է 2013 թվականի դեկտեմբերի 20-ին։ 2014 թվականին ավարտվեց «ԴԵԼՏԱ» լազերային լաբորատորիան, 2017 թվականին բացվեց փորձարարական կենսաբանության լաբորատորիան, իսկ 2026 թվականին տեղադրվեց բարձրէներգիական PHAROS ֆեմտովայրկյանային լազերը։
2015 թվականից «ԱՐԵԱԼ»-ում համատեղ գիտափորձեր են իրականացնում Հայաստանի և արտասահմանի գիտական հաստատությունները, այդ թվում Երևանի պետական համալսարանը, Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանը, Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիան և ՀՀ ԳԱԱ Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտը։ 2017 թվականից DESY-ի և Իտալիայի միջուկային ֆիզիկայի ազգային ինստիտուտի (INFN) հետ երկու տարին մեկ անցկացվում է «Գերարագ փնջեր և կիրառություններ» (UBA) աշխատաժողովը, իսկ 2019 թվականից DESY-ի և Համբուրգի համալսարանի հետ ամեն տարի անցկացվում է հայ-գերմանական ուսանողական գործնական դասընթաց։
Հետազոտական խմբեր
Այս կառույցի հետազոտական խմբերը դեռ ավելացված չեն։ Ամբողջ կառուցվածքը՝ բաժանմունքներով և կայաններով, ձախ կողմի ցանկում է։
Գիտնականներ
Այս կառույցի գիտնականները դեռ ավելացված չեն։ Այստեղ կհայտնվեն նրանց էջերը՝ ինչով են զբաղվում, ինչպես կապվել և նրանց բլոգները։
Միջազգային համագործակցություն
- DESY ազգային արագացուցչային կենտրոն, Գերմանիա
- Պաուլ Շերերի ինստիտուտ (PSI), Շվեյցարիա
- Համբուրգի համալսարան, Գերմանիա
- Միջուկային ֆիզիկայի ազգային ինստիտուտ (INFN), Իտալիա
- Հյուսիսային Իլինոյսի համալսարան, ԱՄՆ
- Ֆերմիի ազգային արագացուցչային լաբորատորիա (Fermilab), ԱՄՆ
Սա տեղեկատու էջ է՝ պաշտոնական աղբյուրների հիման վրա։ Կառույցի անունը չի ենթադրում գործընկերություն։